حق پناهندگی

شما اینجا هستید: یادداشت دانشجویان / حق پناهندگی
دسته بندی: یادداشت‌ها | نویسنده: | تاریخ ارسال: ۱۳۹۷-آبان-۰۴

حق پناهندگی
نگارش: محسن فریبرزی

یکی از معضلاتی که جامعه جهانی با آن دست و پنجه نرم می کند معضل پناهندگی است. موضوع پناهندگی بعد از جنگ جهانی اول و به خصوص دوم نمود بیشتری پیدا کرد زیرا در پایان دو جنگ جهانی جامعه جهانی با میلیون ها آواره و پناهنده روبه رو بود که به دلایلی چون در خطر بودن جان و مال خویش امکان بازگشت به موطن اصلی خود را نداشتند. در واقع پناهندگی و حقوق مربوط به پناهندگان در زمره اموری است که جنبه های متعارضی را در بر می گیرد. از یک سو در حالی که علت های موجد این پدیده عمدتا سیاسی است، همواره سعی شده است حمایت از پناهندگان و حفظ حقوق آن ها عملی صرفا انسان دوستانه قلمداد شود به همین جهت، آنچه امروزه بیشتر اهمیت یافته است، تحریک عواطف انسان دوستانه ملت ها نسبت به حضور جمعیت پناهنده در مناطق مختلف جهان به منظور جذب کمک های بین المللی برای رفع معضلات آن ها به صورت موقتی است بدون آنکه به سرچشمه گل آلود این رود توجهی شده باشد چه بسا که علل پدید آورنده امواج پناهندگی در کیفیت کمک های بین المللی به آن نیز موثر باشد. یکی دیگر از وجوه تعارض، در این حقیقت نهفته است که پناهندگان که خود قربانیان سیاست هایی از نوع تجاوز خارجی، جنگ، عدم تحمل عقیده مخالف و اعمال زور و فشار هستند، خواسته یا ناخواسته، از سوی دولت ها به عنوان ابزارهای سیاست خارجی جهت اعمال فشار بر سایر کشورها به کار گرفته می شوند. از نقطه نظر فردی نیز باید گفت آنان که در جستجوی آرامش از سرزمین اجدادی خود متواری می شوند در اثر ناملایمات گوناگون اقتصادی و اجتماعی و عوارض ناشی از عدم انطباق فرهنگی و سایر مسائل پیچیده ای که در جوامع پذیرنده با آن روبرو هستند به موجوداتی ناپایدار و نگران و نیازمند تبدیل می گردند که در اغلب موارد نیاز مبرم مادی و معنوی انان را به راه های ناخواسته می کشاند. به هر جهت مهاجرت و پناه جستن تاریخی کهن دارد و همواره جزء ناگسستنی از زندگی و تاریخ بشر بوده است. اگر روزگاری انسان ها بخاطر ترس از جان خود به کوه ها و غارها پناه می بردند اما با تغییرات اجتماعی که رخ داد ترس از سایر جانداران جای خود را به ترس از هم نوع داد به نحوی که انسان ها به علت های مختلف از کشور و محل سکونت خویش کوچ نمودند. عده ای به جستجوی خوشبختی زادگاه خویش را ترک کرده و رخت سفر بسته اند و عده ای دیگر برای گریز از بد بختی به این امر توسل جسته اند. گروه دیگری نیز از ترس تعقیب و بازخواست فرار را بر قرار ترجیح داده اند. بدین صورت ترک وطن برای هرکسی علتی دارد که گاهی انفرادی و گاهی نیز گروهی صورت می پذیرد. اهمیت توجه به مقوله پناهندگی تا جایی است که اسناد بین المللی و حقوق بشری نیز نسبت به ان بی تفاوت نباشند. با رجوع به متن اعلامیه جهانی حقوق بشر ملاحظه می گردد این حق در ماده ۱۴ اعلامیه مذکور بدین صورت بیان شده است:
ماده ۱۴
۱. هر کس حق دارد در برابر تعقیب، شکنجه و آزار، پناهگاهی جستجو کند و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند.
۲. در موردی که تعقیب واقعا مبتنی به جرم عمومی و غیر سیاسی یا رفتارهایی مخالف با اصول و مقاصد ملل متحد باشد، نمی توان از این حق استفاده نمود.
پناهندگی در اندیشه اسلامی
نخستین مرحله پناهندگی در تاریخ اسلام قبل از هجرت پیامبر اسلام به وقوع پیوست، زمانی که گروهی از مسلمانان به جهت آزار و اذیت مشرکین قریش، مکه را به قصد سرزمین نجاشی ترک کردند و در آن جا پناهنده می شوند، هرچند سران قریش تلاش نمودند پناهندگان را به اجبار به وطنشان بازگردانند، ولی نجاشی چنین تقاضایی را نپذیرفت و گفت: این ها جمعیتی هستند که به من پناهنده شده‌اند، و کشور مرا بر کشورهای دیگر به خاطر امنیتش ترجیح داده‌اند. در حقوق بین الملل پناه دادن به پناهجویان صرفا در حد یک توصیه و دستور اخلاقی آمده است اما در شریعت مقدس اسلام پناه دادن به مظلومان در مواردی حتی یک تکلیف نیز محسوب می گردد. همچنین پناه دادن تنها وظیفه دولت اسلامی نیست بلکه از حقوق عمومی مسلمانان نیز محسوب می شود بدین معنا که هر مسلمانی به تنهایی می تواند مظلومی را پناه دهد و در این حالت برای دولت اسلامی تکلیف ایجاد کند تا از این پناهجو حمایت نماید. فقهای اسلامی به اتفاق پناهندگی را عقد دانسته اند. آن ها با استناد به آیه ۶ سوره توبه و سایر آیات و روایات به تشریح عقد امان پرداخته اند. آیه ۶ سوره مبارکه توبه بیان می دارد :
وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ
و اگر يكى از مشركان از تو پناه خواست پناهش ده تا كلام خدا را بشنود سپس او را به مكان امنش برسان چرا كه آنان قومى نادانند.
در این آیه لفظ «استَجارَکَ» برای استیمان و درخواست پناهندگی از سوی مشرک و لفظ «فَاَجِرهُ» برای امان دادن از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بکار رفته است؛ و به مسلمانی که امنیت کافر را تضمین می‌کند «آمِن» و «جار» و به کافری که طلب تأمین می‌کند «مستأمِن» و «مستجیر» می‌گویند.حنفیّه اَمان را عقد جایز ولی امامیّه، زیدیّه و بیشتر اهل سنّت آن را از جانب مسلمانان لازم و از سوی کافر، جایز شمرده‌اند. يك نكته اساسى بين پناهنده از ديد فقهى و پناهنده از ديد منابع بين الملل وجود دارد و آن این است که پناهنده به كشور اسلامى، با درخواست پناهندگى خود، از كشور اسلامى طلب امان مى‏كند و در حقيقت نگرانى عمده او از خود دارالاسلام است نه اين كه در وطن خود دچار مشكلى باشد؛ و حال آن كه پناهندگان مورد نظر در حقوق بين الملل معمولاً از كشور و محل سكونت عادى به خاطر ترس از تعقيب و براى نجات جان، مال و آزادى خود به كشور ديگرى پناهنده مى‏شوند. نکته دیگر اینکه عنصر اساسى در پناهندگى مورد نظر فقه، اختلاف دينى و در واقع «شرك» است. مشركين به علت ترس از تعقيب و مجازات به خاطر عقيده، از دارالاسلام تقاضاى پناهندگى كرده تا با حفظ اعتقادات و آداب و رسوم خود و البته با رعايت شرايطى خاص، از حمايت دولت اسلامى بهره‏مند گردند.
قواعد حقوقی پناهندگی
پناهندگی از معدود حقوق بشری است که دارای اسناد بین المللی و داخلی در جهت تعریف آن می باشد. اولين تعريفي كه از واژه پناهنده در اسناد بين المللي آمده است مربوط به كنوانسيون وضعيت پناهندگان در سال ۱۹۵۱ مي باشد. اين كنوانسيون پناهنده را چنين تعريف مي كند :(پناهنده كسي است كه به دلايل نژاد، مذهب، مليت يا عضويت در يك گروه خاص اجتماعي يا عقيده سياسي، ترس موجهي از آزار دارد و در خارج از كشور اصلي خود به سر مي برد و به علت ترس از آزار قادر يا مايل به برخورداري از حمايت آن كشور يا بازگشت به آن نيست) بعدها در سال ۱۹۶۹ كنوانسيون منطقه اي سازمان وحدت آفريقا در مورد برخي جنبه هاي خاص مسائل پناهندگان در آفريقا به منظور عيني تر نمودن بعضي از ملاحظات تعريف زير را به تعريف كنوانسيون ۱۹۵۱ افزود:(هر شخصي كه به دليل تجاوز خارجي، اشغال، تسلط بيگانگان يا هر واقعه اي كه به طور جدي نظم عمومي تمام يا بخشي از كشور اصلي يا متبوع خود، وادار به ترك كشور اصلي براي يافتن پناهگاهي در كشور ديگري غير از كشور اصلي يا متبوع خود گردد.) جمهوری اسلامی ایران نیز کنوانسیون مربوط به وضعیت پناهندگان (۱۹۵۱) و پروتکل مربوط به وضعیت پناهندگان (۱۹۶۷) را پس از تصویب مجلس سنا طی ماده واحده‌ای که در تاریخ ۱۷دی ماه ۱۳۵۴ به تصویب مجلس شورای ملی رسانده مورد پذیرش قرار داده است و به آن ملحق شده است. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصل یکصد و پنجاه و پنجم مقرر نموده است: دولت جمهوری اسلامی ایران می‌تواند به کسانی که پناهندگی سیاسی بخواهند، پناه دهد، مگر این که بر طبق قوانین ایران خائن و تبهکار شناخته شوند. علاوه بر این هیأت وزیران در مورخه ۲۵/۹/۱۳۴۲ مصوبه‌ای را بنابر پیشنهاد وزیر کشور وقت راجع به پناهندگان در ایران به تصویب رسانده‌ است که در آن ضمن پذیرش مقررات اداری خاصی برای پناهندگان، برخی از حقوق شخصی، شغلی و خدماتی برای آنها مقرر گردیده است. به مرور زمان و با توجه به نیازهای اتباع بیگانه و رعایت نظم عمومی قوانینی وضع گردید که اگرچه به صراحت در آن ها از واژه پناهنده استفاده نشده است ولی در مقابل از عبارت اتباع بیگانه به جای آن استفاده گردیده که به طریق اولی شامل پناهندگان نیز می گردد. به عنوان مثال در ایران برای تملک اموال غیرمنقول احکام خاصی وجود دارد که می توان به آیین نامه استملاک اتباع بیگانه مصوب ۱۳۲۸ اشاره نمود. اگرچه در این آیین نامه از واژه پناهنده استفاده نشده است ولی عبارت اتباع بیگانه شامل مهاجران ، آوارگان و کلیه پناهندگان ساکن در ایران نیز می باشد. لذا تملک اموال غیرمنقول پناهندگان نیز مانند سایر بیگانگان تابع این قانون و سایر قوانین مشابه می باشد. مبحث سوم از فصل پنجم قانون کار ایران مصوب سال ۱۳۶۹ نیز به اشتغال اتباع بیگانه پرداخته است و به پناهندگان اجازه داده شده است به جز مشاغل حاکمیتی که مصادیقی از آن ها در ماده ۹۸۲ قانون مدنی و برخی دیگر از مشاغلی که به موجب قوانین خاص منع شده اند به اشتغال بپردازند و تنها شرط اشتغال اتباع بیگانه را کسب مجوز از وزارت کار و امور اجتماعی می داند. مرسوم است که پناهندگی را به پناهندگی سیاسی یا دیپلماتیک و پناهندگی سرزمینی تقسیم بندی می نمایند. پناهندگی دیپلماتیک به معنای پناه جستن به نمایندگی های دولت ها و بعضا نمایندگی های سازمان های بین المللی مقیم کشور تابعیت پناهنده است. از آن جمله است پناه جستن در سفارتخانه ها، کنسولگری ها و نمایندگی سازمان ملل متحد در کشور تابعیت. این نوع پناهندگی در کشورهای امریکای لاتین رایج است. تعداد کسانی که به چنین روشی پناهنده شده اند، اندک است و اغلبا کسانی اند که فرصت گریز از کشور را از دست می دهند و در آخرین لحظه چاره ای جز پناه جستن در سفارت یک دولت خارجی یا در نمایندگی یک سازمان بین المللی ندارند. بارز ترین مثال پناهندگی دیپلماتیک پناه جستن محمد نجیب‌الله احمدزی معروف به دکتر نجیب‌الله در سال ١٩٩٢ به نمایندگی ملل متحد در کابل بود و مراد از پناهندگی سرزمینی پناه جستن در خاک و سرزمین کشور بیگانه و در محدوده مرزهای جغرافیایی یا ارضی آن است. یعنی این که یک پناهجو از کشورش خارج می شود، داخل قلمرو کشور دیگر می شود و آنجا پناه می جوید. این نوع پناهندگی را پناهندگی سرزمینی می گویند، یعنی پناه جستن در خاک و سرزمین کشور دیگر.

دیدگاه‌ شما